Klimaatverandering

Oceaanstromingen

Het water in de oceanen van onze wereld is altijd in beweging – het wordt weggetrokken door de getijden, weggeblazen door de golven en het cirkelt langzaam om de hele wereld heen dankzij de kracht van de grote lopende band in de oceaan (ook wel de thermohaline circulatie genoemd). Deze lopende band wordt aangedreven door de verschillen in watertemperatuur en zoutgehalte, en één van de best bekende onderdelen, de golfstroom, is de oorzaak van het betrekkelijk milde klimaat van Europa.

Behalve het warmhouden van Europa en de belangrijke rol die de lopende band in het wereldklimaat speelt, zorgt hij ook voor het opwerpen van voedingsstoffen die zich op de bodem van de oceaan bevinden en vergroot hij de opname van koolstofdioxide in de oceaan.

Wat er heel erg mis zou kunnen gaan

Het is onrustbarend dat recente studies ons waarschuwen over reeds bestaand bewijs dat de lopende band over de bergrand in de diepe oceaan tussen Schotland en Groenland langzamer stroomt. En hoewel de lopende band de laatste paar duizend jaar zijn werk tamelijk behoorlijk gedaan lijkt te hebben, toont een onderzoek van ijsblokken uit Groenland en uit Antarctica aan dat dit niet altijd het geval is geweest. In het verre verleden worden veranderingen in de circulatie van de lopende band in verband gebracht met abrupte klimaatveranderingen.

Verlaging van het zoutgehalte van de oceaan - door het smelten van het poolijs (zoals de ijskap van Groenland) en/of door vermeerdering van de neerslag - kan de lopende band uitschakelen, vertragen of een andere kant opsturen. Deze dramatische afkoeling zou een enorme verstoring betekenen voor de landbouw en het klimaat van Europa, en een ernstige invloed hebben op andere zeestromingen en temperaturen over de hele aardbol.

Stijging van het zeeniveau

Over de volgende honderd jaar wordt er over de hele wereld een gemiddelde stijging van het zeeniveau verwacht van 9-88 cm dankzij de broeikasgassen die wij tot nu toe hebben uitgestoten en de waarschijnlijke uitstoot in de toekomst. Dit wordt dan in ongeveer gelijke mate veroorzaakt door smeltend ijs en warmteuitzetting van de oceanen (water zet uit als het warm wordt). 

Zelfs deze betrekkelijk bescheiden stijging van het zeeniveau zal een ravage veroorzaken. Overstromingen aan de kust en stormschade, erosie van de kustlijn, verzilting van zoetwatervoorzieningen, agrarische gebieden, onderlopen van drasland aan de kust en koraaleilanden, en een stijging van het zoutgehalte in riviermonden worden allemaal realiteit bij slechts een geringe stijging van het zeeniveau. Sommige laag gelegen kuststeden - en dorpen zullen er ook last van hebben. De voorzieningen die essentieel zijn voor de bevolking van eilanden en aan de kust zoals stranden, zoet water, visgronden, koraalriffen en atollen en de natuurlijke omgeving van wilde dieren lopen ook gevaar.

De ijskap van West Antarctica

Nog maar vier jaar geleden werd algemeen aangenomen dat de ijskap van West Antarctica stabiel was, maar onverwachte smeltverschijnselen in dat gebied maken dat de wetenschappers misschien van mening moeten veranderen.

In 2002 is de Larson B ijskap van 500 miljard ton, die een gebied bedekt dat iets meer dan twee keer zo groot is als de provincie Utrecht, in minder dan een maand uit elkaar gevallen. Dit veroorzaakte niet meteen een stijging van het zeeniveau omdat deze ijsschots al dreef, maar het was wel een dramatische herinnering aan het effect van opwarming in dat gebied.

Toen maakte in 2005 het Britse Antarctica-onderzoek hun ontdekking bekend dat 87 procent van de gletsjers op het schiereiland Antarctica zich over de afgelopen 50 jaar hebben teruggetrokken. In de laatste vijf jaar hebben de terugtrekkende gletsjers gemiddeld 50 meter per jaar verloren. 

Het is mogelijk dat de ijskap van West Antarctica nog eens zes meter aan de stijging van het zeeniveau toevoegt. Hoewel de kans daarop klein is volgens het derde evaluatierapport van het Intergovernmental Panel on Climate Change, levert recent onderzoek nieuw bewijs van enorme ijsval vanaf de ijskap.

De gehele ijskap op Antarctica bevat genoeg water om het zeeniveau over de hele wereld 62 meter omhoog te brengen.

De gletsjers van Groenland

In juli 2005 deden wetenschappers aan boord van het Greenpeace-schip Arctic Sunrise een verbijsterende ontdekking - ze zagen bewijs dat de gletsjers van Groenland met een nooit eerder voorgekomen snelheid aan het smelten zijn. Dit is gewoon nog meer bewijs dat klimaatveranderingen niet meer ergens achter de horizon liggen, maar al bij ons voor de deur staan. Als je aan de kust woont, is dat niet alleen bij wijze van spreken.

Hun bevindingen geven aan dat de Kangerdlugssuaq gletsjer aan de oostkust van Groenland met zijn snelheid van bijna 14 kilometer per jaar wel eens één van de snelst bewegende gletsjers ter wereld kon zijn. Deze metingen werden uitgevoerd met behulp van zeer precieze GPS onderzoekmethoden. Bovendien heeft de gletsjer zich sinds 2001 onverwacht ongeveer vijf kilometer teruggetrokken nadat hij gedurende de afgelopen 40 jaar stabiel op zijn plaats was gebleven.

De massieve ijskap van Groenland bevat meer dan zes procent van de wereldzoetwatervoorziening en smelt nu veel sneller dan verwacht. Als Groenland helemaal zou smelten, zou daardoor het zeeniveau over de hele wereld bijna 6 meter stijgen. Zelfs metingen van 1,20 tot 1,50 m stijging van het zeeniveau zou kunnen betekenen dat lage gedeelten van plaatsen zoals New York, Amsterdam, Venetië en Bangladesh zouden overstromen.

Het alarmerende terugtrekken van de Kangerdlugssuaq gletsjer suggereert dat de gehele ijskap van Groenland misschien wel in een veel hoger tempo smelt dan voorheen aangenomen werd. Alle huidige wetenschappelijke voorspellingen voor de mondiale temperatuurstijging hadden een veel langzamer smelttempo als uitgangspunt genomen. Dit nieuwe bewijs suggereert dat de bedreiging van de mondiale temperatuurstijging veel groter en urgenter is dan men voorheen geloofde.

Verlies van de natuurlijke omgeving

Temperatuurstijgingen hebben een impact op het gehele voedselweb van de zee. Het fytoplankton bijvoorbeeld, dat als voedsel voor kleine schaaldieren zoals krill dient, groeit onder zeeijs. Een vermindering in zeeijs betekent een vermindering in krill - en krill voedt vele walvissoorten, inclusief de grote walvissen.

Walvissen en dolfijnen komen bij hoge temperaturen op het strand terecht. De grote walvissen lopen ook gevaar om als gevolg van het smelten en afbrokkelen van ijskappen hun voedingsgronden in het zuiden van de oceaan om Antarctica te verliezen.

Hele soorten zeedieren en vissen lopen direct gevaar door deze temperatuurstijging - zij kunnen gewoon niet overleven in warmer water. Sommige pinguïnpopulaties in delen van Antarctica zijn bijvoorbeeld met 33 procent afgenomen als gevolg van de achteruitgang van hun natuurlijke omgeving.

Een toename in het optreden van ziekte bij zeedieren houdt ook verband met de stijgende temperaturen in de oceaan.